ಡಾ.ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ (ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್) ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಬಹುಮಟ್ಟಿಗೆ ಸರಳೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಬೆಂಬಲ ಅಥವಾ ವಿರೋಧ ಎಂಬ ಎರಡು ತುದಿಗಳಲ್ಲಿ ಮಾತ್ರ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ ಆಳವಾಗಿ ನೋಡಿದರೆ, ಇದು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಾತ್ಮಕ ಸಂವಾದ, ಪರಸ್ಪರ ಗಮನ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣದ ವಿಭಿನ್ನ ಮಾರ್ಗಗಳ ನಡುವೆ ನಡೆದ ಸಂಕೀರ್ಣ ಸಂಬಂಧವಾಗಿತ್ತು. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಯಾವುದೇ ಸಂಘಟನೆಗೆ ಅಂಧ ಬೆಂಬಲ ನೀಡುವವರಲ್ಲ; ಅವರು ಯಾವ ಚಳವಳಿಯನ್ನೇ ನೋಡಿದರೂ ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉಪಯೋಗಿತ್ವದ ದೃಷ್ಟಿಯಿಂದ ಮೌಲ್ಯಮಾಪನ ಮಾಡುತ್ತಿದ್ದರು.
ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕೆಲ ನೇರ ಅನುಭವಗಳು ಮತ್ತು ಅವಲೋಕನಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸುವುದು ಅತ್ಯಂತ ಮುಖ್ಯ. ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚರ್ಚೆಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಚ್ಚು ಪ್ರಸ್ತಾಪವಾಗದ ಒಂದು ಘಟನೆ ಎಂದರೆ, ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರು ಪುಣೆಯಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಸಂಘದ ತರಬೇತಿ ಶಿಬಿರವಾದ ಅನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದ ಸಂಗತಿ. ಈ ಭೇಟಿ ಕೇವಲ ಒಂದು ಔಪಚಾರಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅದು ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯವಿಧಾನ, ಶಿಸ್ತಿನ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ಸಂಘಟನಾ ಮಾದರಿಯನ್ನು ನೇರವಾಗಿ ಗಮನಿಸುವ ಅವಕಾಶವಾಗಿತ್ತು.
ಡಾ.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಜೀವನದಲ್ಲಿ ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಲಕ್ಷಣವೆಂದರೆ, ಅವರು ಯಾವುದೇ ಸಂಘಟನೆ ಅಥವಾ ಚಳವಳಿಯನ್ನು ದೂರದಿಂದ ಮಾತ್ರ ವಿಮರ್ಶಿಸುವವರಲ್ಲ. ಅವರು ಅವುಗಳನ್ನು ಸಮೀಪದಿಂದ ಗಮನಿಸಿ, ಅವುಗಳ ಒಳಗಿರುವ ಬಲಗಳು ಮತ್ತು ಮಿತಿಗಳನ್ನು ವಿಶ್ಲೇಷಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಇದೇ ಮನೋಭಾವದಿಂದ ಅವರು ಸಂಘದ ಶಿಬಿರವನ್ನು ಭೇಟಿ ಮಾಡಿದರು. ಈ ಭೇಟಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಅವರೊಂದಿಗೆ ಸಂಘದ ಕೆಲ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರಾದ ಪಾಡ್ಕೆ ಮತ್ತು ಬಾಳಾಸಾಹೇಬ್ ಸಾಲುಂಕೆ ಇದ್ದರು ಎಂಬ ಉಲ್ಲೇಖಗಳು ಕೆಲವು ಸ್ಮರಣಿಕೆಗಳಲ್ಲಿ ಕಾಣಿಸುತ್ತವೆ.
ಪುಣೆ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಗಮನಿಸಿದ ಮೊದಲ ಅಂಶ ಶಿಸ್ತಿನ ತರಬೇತಿ. ಯುವಕರು ಒಂದೇ ನಿಯಮದಲ್ಲಿ, ಒಂದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ಒಂದೇ ಶಿಸ್ತಿನಲ್ಲಿ ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವುದು ಅವರ ಗಮನ ಸೆಳೆದಿತು. ಶಾಖಾ ಪದ್ಧತಿಯ ಮೂಲಕ ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಯುತ್ತಿದ್ದ ಸಮೂಹ ಜೀವನದ ಅಭ್ಯಾಸ, ದೇಶಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಶಿಸ್ತಿನ ಸಂಸ್ಕೃತಿ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯಪದ್ದತಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶವಾಗಿತ್ತು. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಸಂಘಟಿತ ಶಕ್ತಿಯ ಅಗತ್ಯವನ್ನು ಸದಾ ಒತ್ತಿ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್, ಈ ಸಂಘಟನಾ ಮಾದರಿಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದದ್ದು ಅಚ್ಚರಿಯ ಸಂಗತಿಯಲ್ಲ.
ಈ ಶಿಬಿರದ ಭೇಟಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೇಳಿದ ಒಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಬಹಳ ಬಾರಿ ಉಲ್ಲೇಖವಾಗುತ್ತದೆ. ಅವರು ಅಲ್ಲಿ ಇದ್ದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರನ್ನು ನೋಡಿ `ಇಲ್ಲಿ ಅಸ್ಪೃಸ್ಯರು ಇದ್ದಾರೆಯೇ’ ಎಂದು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರೆಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆ ಅವರ ಜೀವನಪೂರ್ಣ ಹೋರಾಟದ ಮೂಲಭೂತ ಅಂಶವನ್ನೇ ಪ್ರತಿಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ. ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಜಾತಿ ಆಧಾರಿತ ಭೇದಭಾವವನ್ನು ನಾಶ ಮಾಡಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರಬಿAದು. ಈ ಪ್ರಶ್ನೆಗೆ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು `ಇಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಹಿಂದೂಗಳು ,ಇಲ್ಲಿ ಜಾತಿಯ ಭೇದವಿಲ್ಲ’ ಎಂದು ಉತ್ತರ ನೀಡಿದರೆಂದು ಕೆಲವು ಸ್ಮರಣಿಕೆಗಳು ಹೇಳುತ್ತವೆ. ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಈ ಉತ್ತರವನ್ನು ಕೇಳಿ ಶಿಬಿರದ ವಾತಾವರಣವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು. ಅಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಹಿನ್ನೆಲೆಯ ಯುವಕರು ಒಂದೇ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ನಿಂತು ತರಬೇತಿ ಪಡೆಯುತ್ತಿರುವ ದೃಶ್ಯ ಅವರನ್ನು ಆಲೋಚನೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿಸಿತು ಎಂದು ಕೆಲವು ಲೇಖನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಈ ಘಟನೆ ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಸಂಘದ ನಡುವಿನ ಸಂಬAಧವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕೊಂಡಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಯಾವಾಗಲೂ ಸಮಾಜದ ಸಂಘಟನೆಯ ಮಹತ್ವವನ್ನು ಒತ್ತಿ ಹೇಳಿದರು. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಕೇವಲ ರಾಜಕೀಯ ಸ್ವಾತಂತ್ರ÷್ಯದಿAದ ಸಾಧ್ಯವಿಲ್ಲ , ಅದು ಸಂಘಟಿತ ಮತ್ತು ಜಾಗೃತ ಸಮಾಜದ ಮೂಲಕ ಮಾತ್ರ ಸಾಧ್ಯ. ಇದೇ ಹಿನ್ನೆಲೆಯಲ್ಲಿ ಸಂಘದ ಕಾರ್ಯಪದ್ದತಿ ಅವರಿಗೆ ಗಮನಾರ್ಹವಾಗಿ ಕಾಣಿಸಿಕೊಳ್ಳಿತು.
ಈ ವಿಚಾರವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ ಸಂಘದ ಸ್ಥಾಪಕರಾದ ಡಾ.ಕೇಶವ ಬಲಿರಾಮ ಹೆಡ್ಗೇವಾರ್ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವೂ ಗಮನಿಸಬೇಕಾದದ್ದು.ಡಾ ಹೆಡ್ಗೇವಾರ್ ಅವರ ಕಲ್ಪನೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಸಂಘಟನೆ ರಾಜಕೀಯ ಪಕ್ಷವಲ್ಲ, ಅದು ಸಮಾಜವನ್ನು ಶಿಸ್ತಿನೊಂದಿಗೆ ಸಂಘಟಿಸುವ ಒಂದು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಚಳವಳಿ. ಯುವಕರಲ್ಲಿ ದೇಶಭಕ್ತಿ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಸಮೂಹ ಜೀವನದ ಅಭ್ಯಾಸ ಬೆಳೆಸುವ ಮೂಲಕ ಬಲಿಷ್ಠ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ಕನಸು. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರು ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಶಿಸ್ತಿನ ತರಬೇತಿ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಚಿಂತನೆ ಬೆಳೆಸುವ ಕೆಲಸವನ್ನು ಪ್ರಾರಂಭಿಸಿದರು. ಈ ಆಲೋಚನೆಗಳು ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಕೆಲವು ಚಿಂತನೆಗಳೊಂದಿಗೆ ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಹೊಂದಿಕೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಏಕೆಂದರೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಕೂಡ ಸಮಾಜದ ಬಲವರ್ಧನೆಗೆ ಸಂಘಟನೆ ಅಗತ್ಯವೆಂದು ನಂಬಿದ್ದರು. ಆದರೆ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶ ಸದಾ ಕೇಂದ್ರದಲ್ಲಿತ್ತು. ಸಾಮಾಜಿಕ ಸಮಾನತೆ. ಅವರು ಯಾವ ಸಂಘಟನೆಯ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ಗುರುತಿಸಿದರೂ, ಅದರ ಸಾಮಾಜಿಕ ಪರಿಣಾಮವನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸುತ್ತಿದ್ದರು. ಸಂಘಟನೆ ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ , ಅದು ಸಮಾನತೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಾಗಬೇಕು ಎಂಬುದು ಅವರ ದೃಢ ನಿಲುವು. ಆದ್ದರಿಂದ ಅವರು ಸಂಘದ ಶಿಸ್ತನ್ನು ಮತ್ತು ಯುವಕರ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೂ, ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲ ವರ್ಗಗಳಿಗೂ ಸಮಾನ ಅವಕಾಶ ದೊರೆಯಬೇಕೆಂಬ ಪ್ರಶ್ನೆಯನ್ನು ಸದಾ ಮುಂದಿಟ್ಟರು.
ಪುಣೆ ಶಿಬಿರದಲ್ಲಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಗಮನಿಸಿದ ಮತ್ತೊಂದು ಅಂಶ ಸೇವಾಭಾವ. ಸಂಘದ ತರಬೇತಿಯಲ್ಲಿ ಕೇವಲ ದೈಹಿಕ ವ್ಯಾಯಾಮವಲ್ಲ; ಸಮಾಜ ಸೇವೆ, ಸಮೂಹ ಜೀವನ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರಭಕ್ತಿಯ ಅಭ್ಯಾಸ ಕೂಡ ಸೇರಿಕೊಂಡಿತ್ತು. ಯುವಕರಲ್ಲಿ ಒಂದು ಸಾಮೂಹಿಕ ಜವಾಬ್ದಾರಿಯ ಮನೋಭಾವವನ್ನು ಬೆಳೆಸುವ ಈ ತರಬೇತಿ ವಿಧಾನ ಸಮಾಜದ ಮೇಲೆ ದೀರ್ಘಕಾಲಿಕ ಪರಿಣಾಮ ಬೀರುತ್ತದೆ ಎಂಬುದನ್ನು ಅವರು ಗಮನಿಸಿದ್ದರೆಂದು ಕೆಲ ಲೇಖನಗಳು ಸೂಚಿಸುತ್ತವೆ. ಡಾ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ವಿಶಿಷ್ಟತೆ ಏನೆಂದರೆ, ಅವರು ಯಾವ ಸಂಘಟನೆಯನ್ನೂ ಅಂಧವಾಗಿ ಸ್ವೀಕರಿಸಲಿಲ್ಲ ಅಥವಾ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ತಿರಸ್ಕರಿಸಲಿಲ್ಲ. ಅವರು ಯಾವಾಗಲೂ ಬೌದ್ಧಿಕ ಸ್ವಾತಂತ್ರ÷್ಯವನ್ನು ಕಾಪಾಡಿಕೊಂಡರು. ಅವರು ಸಂಘವನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರು, ಅದರ ಕಾರ್ಯಪದ್ದತಿಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಿದರು ಮತ್ತು ಅಗತ್ಯವಾದಲ್ಲಿ ಪ್ರಶ್ನೆಗಳನ್ನು ಕೇಳಿದರು. ಇದೇ ಪ್ರಜಾಪ್ರಭುತ್ವದ ಮನೋಭಾವದ ಪ್ರತಿಬಿಂಬ.
ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅನೇಕ ಬಾರಿ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ಸಂಘದ ನಡುವಿನ ಸಂಬAಧವನ್ನು ಸರಳ ರಾಜಕೀಯ ವಿರೋಧ ಅಥವಾ ಬೆಂಬಲ ಎಂಬ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಚಿತ್ರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಪುಣೆ ಶಿಬಿರದ ಈ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ಗಮನಿಸಿದರೆ, ಈ ಸಂಬAಧ ಹೆಚ್ಚು ಸೂಕ್ಷ÷್ಮ ಮತ್ತು ಬಹುಮಟ್ಟಿನದ್ದಾಗಿದೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗುತ್ತದೆ.
ಒಟ್ಟಿನಲ್ಲಿ, ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್. ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಮತ್ತು ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಸ್ವಯಂಸೇವಕ ಸಂಘ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಪುಣೆ ಔಖಿಅ ಶಿಬಿರದ ಈ ಅನುಭವಗಳು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಿಟಕಿಯಾಗಿವೆ. ಯಾವುದೇ ಸಂಘಟನೆ ಸಮಾಜದಲ್ಲಿ ನಿಜವಾದ ಬದಲಾವಣೆ ತರಬೇಕಾದರೆ, ಅದು ಸಮಾನತೆ ಮತ್ತು ನ್ಯಾಯದ ಮೌಲ್ಯಗಳನ್ನು ಅಳವಡಿಸಿಕೊಳ್ಳಬೇಕು. ಈ ಎರಡು ಅಂಶಗಳ-ಸಂಘಟನೆ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆ- ನಡುವಿನ ಸಮತೋಲನವೇ ಅಂಬೇಡ್ಕರ್ ಅವರ ಚಿಂತನೆಯ ಕೇಂದ್ರ. ಇದೇ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಅವರ ಅವಲೋಕನಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಇತಿಹಾಸ ಅಧ್ಯಯನದಲ್ಲಿ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಹೊಂದಿವೆ. ಅವರ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರ ನಿರ್ಮಾಣ ಎಂದರೆ ಶಿಸ್ತಿನ, ಜಾಗೃತ ಮತ್ತು ಸಮಾನತೆಯ ಸಮಾಜವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ದೀರ್ಘ ಪ್ರಯತ್ನ.
ಡಾ. ಬಿ.ಆರ್.ಅಂಬೇಡ್ಕರ್; ರಾಷ್ಟ್ರತೆಯ ಚಿಂತನೆಗಳು ಭಾಗ-7
-ವಿವಾನ್ ಅಕ್ಷಯ್
ವಿಶ್ವ ಹಿಂದೂ ಪರಿಷತ್ ಕರ್ನಾಟಕ ಪ್ರಾಂತ
***********************
ಆರ್ಎಸ್ಎಸ್ ಸಂಬಂಧಗಳು ಬೆಂಬಲ, ಸಂವಾದ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಅನ್ವಯ
